નારન બારૈયા
આ દુનિયામાં એવોર્ડની ભૂખ કેટલાક લોકોને એવી હોય છે કે બે પાંદડે થયેલો માણસ પણ પાડોશી પાસેથી પક્ષી ઘરનું ઉદ્ઘાટન કરાવવા માટે એવોર્ડની પ્લેટ તૈયાર રાખતો હોય છે. પરંતુ બીજી તરફ દુનિયાના એવા અજીબોગરીબ મહાપુરુષો પણ થઈ ગયા છે, જેમણે વિશ્વના સૌથી મોટા ગણાતા ‘નોબેલ પ્રાઈઝ’ની એવી તો ફજેતી કરી છે કે સ્વીડિશ અકાદમીના નિર્ણાયકો હજુ સુધી માથામાં હાથ નાખીને બેઠા છે! આ નોબેલ માર્કેટના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ સૌથી મોટા નખરાં અને ડ્રામાની વાત આવે, ત્યારે પેલા પૉપ સિંગર બોબ ડિલન (Bob Dylan) નું નામ સૌથી ઉપર આવે છે. ભાઈસાહેબે ૨૦૧૬માં સાહિત્યનું નોબેલ જીત્યા પછી જે કાંડ કર્યા, એ જોઈને તો અસલી સાહિત્યકારો પણ ચક્કરમાં પડી ગયા હતા.
વાત એમ બની કે ૨૦૧૬માં સ્વીડિશ કમિટીએ કંટાળીને કદાચ એવું નક્કી કર્યું કે લાવ, આ ચોપડીઓ લખી-લખીને તો અમારું ભેજું ખલાસ થઈ ગયું છે, તો આ વખતે કોઈ સંગીતકારને જ એવોર્ડ આપી દઈએ. એટલે એમણે સીધો ફોન ઘુમાવ્યો અમેરિકાના પ્રખ્યાત પૉપ-રોક સિંગર બોબ ડિલનને અને જાહેરાત કરી દીધી કે ભાઈ, સાહિત્યનું નોબેલ પ્રાઈઝ તમને ફાળે ગયું છે! હવે સામાન્ય રીતે કોઈને આટલો મોટો એવોર્ડ મળે, તો એ વ્યક્તિ ખુશીમાં ગાંડ થઈ જાય, સોશિયલ મીડિયા પર લાંબી-લાંબી પોસ્ટ લખે અને ટીવી ચેનલો પર ઇન્ટરવ્યુ આપવા દોડે. પણ બોબ ડિલન સાહેબ તો અલગ જ માટીના બનેલા હતા. એમણે સ્વીડિશ અકાદમીના ફોન ઉપાડવાના જ બંધ કરી દીધા! કમિટીના બાબુઓ બે અઠવાડિયા સુધી ફોન ઉપર ફોન કરતા રહ્યા, પણ ડિલન સાહેબના કાન પર જૂ પણ ન સરકી. એવું લાગતું હતું કે જાણે કોઈ વીમા પોલિસી વેચવાવાળો એજન્ટ પજવતો હોય અને બોબ ડિલન ફોન જ કટ કરી નાખતા હોય!
પછી જ્યારે એવોર્ડ સ્વીકારવા સ્વીડન (સ્ટોકહોમ) જવાની વાત આવી, ત્યારે ભાઈએ સાફ ના પાડી દીધી કે ભાઈસાહેબ, મારે અત્યારે ગાવાનું શૂટિંગ છે અને મને પ્રવાસમાં ઊલટી થાય છે, હું ક્યાંય આવવાનો નથી! આ જોઈને જૂના જમાનાના અસલી ખેલાડીઓ, જેમણે ખરેખર નોબેલનો બહિષ્કાર કર્યો હતો, તેઓ ઉપરથી હસતા હશે. જેમ કે, ૧૯૬૪માં મહાન ફ્રેન્ચ તત્વજ્ઞાની જીન-પૉલ સાત્રે (Jean-Paul Sartre) ને જ્યારે સાહિત્યનું નોબેલ મળ્યું, ત્યારે એમણે એક સેકન્ડનો પણ વિલંબ કર્યા વગર એવોર્ડ સદંતર ઠુકરાવી દીધો હતો. સાત્રેનું સ્પષ્ટ માનવું હતું કે કોઈ પણ સાચા લેખકે ક્યારેય પોતાની કલમને કોઈ સરકારી સંસ્થા કે સત્તાના ગુલામ ન બનાવવા જોઈએ અને પોતાને કોઈ એવોર્ડની ભીખ નથી. એ જ રીતે, ૧૯૨૫માં મહાન નાટ્યકાર જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શો (George Bernard Shaw) એ પણ નોબેલ જાહેર થયા પછી એવું કહીને લાત મારેલી કે આ એવોર્ડ તો એવા ડૂબતા માણસને લાઈફ જેકેટ ફેંકવા સમાન છે, જે પહેલેથી જ તરીને કાંઠે પહોંચી ગયો છે! (જોકે, પાછળથી મિત્રોના આગ્રહથી શો સાહેબે મેડલ લીધો, પણ એની સાથે મળતી કરોડો રૂપિયાની રોકડ રકમ સેટરડે-સન્ડે પાર્ટીમાં ઉડાડવાને બદલે સ્વીડનમાં સાહિત્યના ફંડમાં પાછી પરત કરી દીધેલી).
પરંતુ આપણા બોબ ડિલન સાહેબ આ બંને મહાપુરુષો કરતા એક ડગલું આગળ નીકળ્યા! એમણે સાત્રે અને બર્નાર્ડ શોની જેમ ખાનદાનીથી એવોર્ડનો બહિષ્કાર પણ ન કર્યો, અને પેલા ગરીબ ગુરબા કલાકારોની જેમ ખુશીમાં દોડીને સ્વીડન પણ ન ગયા. એમણે તો મન ફાવે ત્યારે નખરાં કર્યા અને આખરે જ્યારે ડિસેમ્બર ૨૦૧૬માં સ્વીડિશ કમિટી ન્યૂયોર્ક દોડી ગઈ, ત્યારે એક કાંતો ખૂણામાં મળીને શાંતિથી મેડલ અને સર્ટિફિકેટ ખિસ્સામાં મૂકી દીધા! અને સૌથી મજેદાર વાત તો એ થઈ કે નિયમ મુજબ નોબેલ સાથે મળતી અંદાજે સાત-આઠ કરોડ રૂપિયાની મસમોટી રોકડ રકમ (પ્રાઈઝ મની) મેળવવા માટે સ્વીડનમાં એકાદ ભાષણ આપવું ફરજિયાત હોય છે—તો ડિલન સાહેબે પણ સ્વીડન જવાના કષ્ટમાંથી બચવા માટે એક નાની રેકોર્ડ કરેલી સ્પીચ મોકલી દીધી અને એ કરોડો રૂપિયા પણ સીધા બેંક ખાતામાં જમા કરાવી દીધા!
આ સમગ્ર ઘટના સાબિત કરે છે કે દુનિયામાં બે પ્રકારના લોકો હોય છે; એક એવા જે એવોર્ડ માટે સ્ટેજ પર ગરોળીની જેમ રંગ બદલીને મુજરા કરવા બેસી જાય છે, અને બીજા બોબ ડિલન જેવા અજીબ ખેલાડીઓ હોય છે જે કરોડો રૂપિયા પણ લઈ જાય અને સાથેસાથે એવોર્ડ આપનાર કમિટીને એવો ઘૂમવટો ધરાવે કે બિચારાઓને સમજ જ ન પડે કે આ સન્માન આપ્યું કે સજા કરી! ટૂંકમાં, નોબેલના નામે ચાલતા આ સાહિત્યિક નાટકોમાં બોબ ડિલને જે ‘નખરાં એન્ડ કેશ’ ની પોલિસી અપનાવી, તેણે દુનિયાને બતાવી દીધું કે કલાકાર ભલે ગમે તેટલો મહાન હોય, પણ કરોડોની રકમ હાથમાંથી જતી કરવી એ સામાન્ય માણસના વશની વાત નથી!
