શબ્દોને સથવારે: નારન બારૈયા :ગુજરાતી સાહિત્યમાં રહસ્યવાદ: પરમ તત્વ સાથે આત્મખોજની અનંત યાત્રા

રહસ્યવાદ (Mysticism) એ માનવ ચેતનાની એક એવી દિવ્ય અને ગૂઢ સ્થિતિ છે જ્યાં લૌકિક જગતની સીમાઓ ઓગળી જાય છે અને સાધક કે કવિ પરમ તત્વ સાથે સીધો, પ્રત્યક્ષ અને આંતરિક સંબંધ અનુભવે છે. તે કોઈ બૌદ્ધિક ચર્ચા, તાર્કિક સિદ્ધાંત કે શાસ્ત્રીય જ્ઞાન નથી, પરંતુ હૃદયની શુદ્ધ અનુભૂતિ છે. જ્યારે કોઈ આત્મા પોતાના અસ્તિત્વના મૂળને શોધવા ભીતર તરફ ગતિ કરે છે અને ત્યાં તેને પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર થાય છે, ત્યારે એ સ્થિતિમાંથી રહસ્યવાદનો જન્મ થાય છે. આ અભિવ્યક્તિ જ્યારે શબ્દોનું રૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે તે સાહિત્યનું સર્વોચ્ચ શિખર બની જાય છે. ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્ય આ દ્રષ્ટિએ અત્યંત સમૃદ્ધ અને નસીબદાર રહ્યું છે. મધ્યકાળના આદિ કવિ નરસિંહ મહેતાથી શરૂ કરીને આધુનિક યુગના મકરંદ દવે કે સુરેશ જોષી સુધીના અસંખ્ય સર્જકોએ ગુજરાતી વાંગ્મયને રહસ્યવાદની ભવ્ય વિરાસત અર્પણ કરી છે.
સાહિત્યિક દ્રષ્ટિએ રહસ્યવાદને સમજવા માટે તેના પાયાના તત્વોને સમજવા જરૂરી છે. રહસ્યવાદનો મૂળભૂત પાયો ‘અદ્વૈત’ એટલે કે એકતાના સિદ્ધાંત પર ટકેલો છે. રહસ્યવાદી કવિઓ માને છે કે આ દ્રશ્યમાન જગતની પાછળ એક જ અદ્રશ્ય પરમ ઉર્જા અથવા બ્રહ્મ છુપાયેલું છે અને મનુષ્યનો આત્મા એ જ પરમ તત્વનો એક અંશ છે. જેમ સમુદ્રનું એક ટીપું સમુદ્રથી અલગ નથી, તેમ માનવ આત્મા પણ ઈશ્વરથી જુદો નથી. રહસ્યવાદી સાહિત્યની બીજી મોટી લાક્ષણિકતા તેની ‘અનિર્વચનીયતા’ છે. આનો અર્થ એ થાય કે આંતરિક સાધના દરમિયાન જે પરમાનંદ કે શાંતિ મળે છે, તેને સામાન્ય માનવ ભાષામાં પૂરેપૂરી વ્યક્ત કરવી અશક્ય છે. તેથી જ કવિઓ પ્રતીકો, રૂપકો અને ક્યારેક ઉલટબાંસીઓનો આશરો લે છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં આ પ્રક્રિયા અત્યંત સુંદર રીતે આકાર પામી છે. અહીં રહસ્યવાદ મુખ્યત્વે ત્રણ સ્વરૂપે પ્રગટ થયો છે: જ્ઞાનમાર્ગી રહસ્યવાદ, પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો રહસ્યવાદ, અને પ્રકૃતિ તથા આત્મખોજનો આધુનિક રહસ્યવાદ.
ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રારંભિક કાળ એટલે કે મધ્યકાળમાં રહસ્યવાદનો પાયો નરસિંહ મહેતાના પદોમાં જોવા મળે છે. નરસિંહ ભલે કૃષ્ણના પરમ ભક્ત હતા, પણ તેમની કવિતા માત્ર બાહ્ય પૂજા-અર્ચના સુધી સીમિત નહોતી. તેઓ જ્યારે ગાય છે કે “અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ, જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે” ત્યારે તેઓ શુદ્ધ વેદાંત અને વૈશ્વિક રહસ્યવાદની ચરમસીમાએ પહોંચે છે. ઘાટ ઘડાયા પછી સોનું તો સોનું જ રહે છે, તેમ બ્રહ્માંડના તમામ જીવોમાં એ જ એક પરમાત્મા વ્યાપેલો છે એવો સાક્ષાત્કાર નરસિંહને થયો હતો. તેમના પ્રભાતિયાં અને પદોમાં જીવ અને શિવની એકતાનું જે દર્શન છે, તે જ રહસ્યવાદનું હાર્દ છે. નરસિંહ મહેતા મનુષ્યને પોતાની ભીતર રહેલા ‘સચ્ચિદાનંદ’ને ઓળખવાની પ્રેરણા આપે છે, જે બુદ્ધિના ચોકઠામાં બંધાતો નથી પણ શુદ્ધ પ્રેમથી અનુભવી શકાય છે.
મધ્યકાળના બીજા એક પ્રખર રહસ્યવાદી અને જ્ઞાનમાર્ગી કવિ એટલે અખો. અખાના છપ્પા માત્ર સમાજ સુધારણા કે પાખંડ પરના પ્રહારો નથી, પણ તે ઊંડા આત્મજ્ઞાનની વાણી છે. અખો બ્રહ્મજ્ઞાનના અનુભવને જે રીતે રજૂ કરે છે તે અદ્ભુત છે. તે કહે છે કે પરમ તત્વને જાણવા માટે બાહ્ય ક્રિયાકાંડો, તિલક-માળા કે ભગવા વસ્ત્રોની જરૂર નથી. બુદ્ધિ જ્યારે થાકીને અટકી જાય છે, ત્યાંથી અખાના રહસ્યવાદની શરૂઆત થાય છે. અખાની ભાષા કડવી અને સીધી છે, પણ તેની પાછળ રહેલો આધ્યાત્મિક અનુભવ એકદમ શુદ્ધ છે. તેઓ માયાના આવરણને હટાવીને આત્માના અસલ સ્વરૂપને જોવાની વાત કરે છે. અખાનો રહસ્યવાદ મનુષ્યને આંધળા અનુકરણમાંથી મુક્ત કરી પોતાના આંતરિક પ્રકાશ તરફ વાળે છે.
આ જ સમયગાળામાં સ્ત્રી સંતોએ પણ ગુજરાતી રહસ્યવાદી સાહિત્યમાં અમૂલ્ય યોગદાન આપ્યું છે, જેમાં મીરાંબાઈ અને ગંગાસતી મોખરે છે. મીરાંબાઈના પદોમાં રહસ્યવાદ ‘મધુર્યા ભાવ’ અથવા પ્રેમલક્ષણા ભક્તિના સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. મીરાં માટે કૃષ્ણ કોઈ પથ્થરની મૂર્તિ નથી, પણ એક જીવંત અસ્તિત્વ છે જેની સાથે તેમનો આત્મા સદીઓથી જોડાયેલો છે. “મેરે તો ગિરધર ગોપાલ દૂસરા ન કોય” એ માત્ર ભક્તિ નથી, પણ અનન્ય શરણાગતિનો રહસ્યવાદી ભાવ છે. બીજી તરફ, સૌરાષ્ટ્રની ધરતી પર થઈ ગયેલા સંત કવયિત્રી ગંગાસતીનો રહસ્યવાદ તદ્દન નિરાળો અને સાધનાલક્ષી છે. તેમણે પાનબાઈને સંબોધીને રચેલા ભજનો વાસ્તવમાં કુંડલિની જાગૃતિ અને નાદબ્રહ્મની સાધનાના ગૂઢ સંકેતો છે. જ્યારે ગંગાસતી ગાય છે કે “વીજળીના ચમકારે મોતી પરોવવું પાનબાઈ, નહિતર અંધારાં રે’શે ભક્તિના ઓલ્યા માર્ગ છે શૂરવીરના…” ત્યારે તેઓ ક્ષણભંગુર જીવનમાં પરમ તત્વના એક ક્ષણના સાક્ષાત્કારને પકડી લેવાની વાત કરે છે. આ પદોમાં આધ્યાત્મિક માર્ગની ગૂઢ ચાવીઓ અત્યંત સરળ લોકબોલીમાં છુપાયેલી છે.
મધ્યકાળ પૂરો થતાં અર્વાચીન અને આધુનિક યુગની શરૂઆત થઈ, પણ ગુજરાતી સાહિત્યમાંથી રહસ્યવાદનો પ્રવાહ સૂકાયો નહીં, બલ્કે તેનું સ્વરૂપ બદલાયું. આધુનિક યુગમાં કવિતાઓ પર પશ્ચિમી સાહિત્ય અને ખાસ કરીને અંગ્રેજી રોમેન્ટિક કવિઓ (જેમ કે વર્ડ્સવર્થ અને વિલિયમ બ્લેક) નો પ્રભાવ પડ્યો, જેના કારણે ‘પ્રકૃતિ રહસ્યવાદ’ (Nature Mysticism) નો વિકાસ થયો. આ યુગના કવિઓએ પ્રકૃતિના તત્વોમાં પરમાત્માના અંશને જોવાનો પ્રયત્ન કર્યો. કવિ મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ ‘કાન્ત’ની કવિતાઓમાં આ આંતરિક રહસ્યવાદ અને ઈશ્વર પ્રત્યેની વ્યાકુળતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેમની કવિતાઓમાં આધ્યાત્મિક સંઘર્ષ અને અંતે પરમ શક્તિ સમક્ષ આત્મસમર્પણનો ભાવ સુંદર રીતે આલેખાયો છે.
ગુજરાતી સાહિત્યના મૂર્ધન્ય કવિ અને પંડિત યુગના પ્રણેતા ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીની મહાનવલ ‘સરસ્વતીચંદ્ર’માં પણ રહસ્યવાદના દર્શન થાય છે. ખાસ કરીને ચોથા ભાગમાં આવતી ‘કલ્યાણગ્રામ’ની કલ્પના અને સાધુ-સંતો સાથેના સંવાદો મનુષ્યના આધ્યાત્મિક ઉત્થાન અને બ્રહ્માંડના રહસ્યોની મીમાંસા કરે છે. ગોવર્ધનરામ પોતે પૂર્વ અને પશ્ચિમના તત્વજ્ઞાનના ઊંડા અભ્યાસુ હતા, તેથી તેમના સાહિત્યમાં રહસ્યવાદ એક વ્યાપક અને ચિંતનાત્મક સ્વરૂપે બહાર આવે છે.
ત્યારબાદ ૨૦મી સદીમાં કવિ ન્હાનાલાલના ડોલનશૈલીના કાવ્યોમાં પ્રકૃતિ, પ્રેમ અને પ્રભુ પ્રીતિનો ત્રિવેણી સંગમ જોવા મળે છે. ન્હાનાલાલની કવિતામાં વિરાટ તત્વ પ્રત્યેનો આકર્ષણ ભાવ છે. તેઓ પ્રકૃતિના સૌંદર્ય પાછળ છુપાયેલા દૈવી હાથને ઓળખી શકે છે. આ જ પરંપરામાં કવિ બળવંતરાય ઠાકોર, સુંદરમ અને ઉમાશંકર જોશી જેવા સમર્થ સર્જકોએ પણ રહસ્યવાદને નવું પરિમાણ આપ્યું. સુંદરમની કવિતાઓમાં અરવિંદ આશ્રમની સાધના અને શ્રી અરવિંદના પૂર્ણાંગ યોગની ઊંડી અસર જોવા મળે છે. તેમના ‘કાવ્યમંગલા’ અને ‘યાત્રા’ જેવા સંગ્રહોમાં આધ્યાત્મિક ચેતનાના રૂપાંતરણની અને પરમ પ્રકાશની ખોજની વાતો ખૂબ જ સશક્ત રીતે રજૂ થઈ છે. ઉમાશંકર જોશીની કવિતાઓમાં પણ વિશ્વાત્મા સાથે એક થવાની તડપ જોવા મળે છે, જેમ કે તેમની પ્રખ્યાત પંક્તિ “વ્યક્તિ મટીને બનું વિશ્વમાનવી” એ રહસ્યવાદી વસુધૈવ કુટુંબકમની ભાવનાનું સાહિત્યિક પ્રતીક છે.
આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યમાં રહસ્યવાદને પોતાના જીવન અને કવિતાનો મુખ્ય સૂર બનાવનાર સૌથી તેજસ્વી નામ એટલે મકરંદ દવે. મકરંદ દવે માત્ર કવિ નહોતા, તેઓ એક સાચા સાધક અને સંત હતા. નંદીગ્રામની સ્થાપના કરનાર આ કવિના ભજનો અને ગીતોમાં જે રહસ્યવાદ છે, તે વાચકના હૃદયને સીધો સ્પર્શે છે. “ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ન ભરીએ, ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ” જેવી પંક્તિઓ આપનાર મકરંદ દવેની કવિતા સહજતા અને આધ્યાત્મિકતાનો અદભુત સમન્વય છે. તેમનો કાવ્યસંગ્રહ ‘સંગતિ’ કે ‘ઝઝૂંઝતી હવા’ વગેરેમાં ભીતરના અવાજને સાંભળવાની અને બ્રહ્માંડની અગોચર શક્તિઓ સાથે સંવાદ કરવાની અદ્ભુત ક્ષમતા દેખાય છે. મકરંદ દવેનો રહસ્યવાદ પલાયનવાદી નથી, તે સંસારમાં રહીને જ સંસારથી પર થવાની અને અંદરના પરમાનંદને માણવાની કળા શીખવે છે. તેમની કવિતામાં મીરાંની આર્દ્રતા, કબીરની મસ્તી અને અખાની સચોટતાનો સમન્વય જોવા મળે છે.
આ સિવાય ગુજરાતી ગદ્ય સાહિત્યમાં પણ રહસ્યવાદી ચિંતન પુષ્કળ પ્રમાણમાં ખેડાયું છે. સ્વામી આનંદના સંસ્મરણો અને ચરિત્રોમાં હિમાલયના સાધુઓ અને ગૂઢ સંતોના જીવન દ્વારા રહસ્યવાદ પ્રગટ થાય છે. કાકાસાહેબ કાલેલકરના પ્રવાસનિબંધોમાં પ્રકૃતિ માત્ર જડ નદીઓ કે પર્વતો નથી, પણ એક જીવંત ચૈતન્ય છે જે ઈશ્વર તરફ દોરી જાય છે. આધુનિક ગદ્યના સ્વામી સુરેશ જોષીની વાર્તાઓ અને લલિત નિબંધોમાં પણ અસ્તિત્વના ગૂઢ રહસ્યો અને માનવ મનની અકળ ગતિઓનું રહસ્યવાદી આલેખન જોવા મળે છે. જગદીશ જોષી, હરીન્દ્ર દવે અને સુરેશ દલાલ જેવા કવિઓએ પણ પોતાની પ્રણયકવિતાઓમાં અજ્ઞાત પ્રિયતમ તરફના આકર્ષણને રહસ્યવાદી રંગ આપ્યો છે. હરીન્દ્ર દવેની નવલકથા ‘માધવ ક્યાંય નથી’ માં કૃષ્ણના વિરહના માધ્યમથી આત્માની પરમાત્મા માટેની સનાતન તડપને વાચા આપવામાં આવી છે.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં રહસ્યવાદની આ વ્યાપક ચર્ચા પછી એ પ્રશ્ન થાય કે આજના આધુનિક, ટેકનોલોજીકલ અને ભૌતિકવાદી યુગમાં આ સાહિત્યની શું પ્રાસંગિકતા છે? આજના સમયમાં માણસ બહારથી ભલે સમૃદ્ધ થયો હોય, પણ અંદરથી તે એકલો, તણાવગ્રસ્ત અને અશાંત છે. આ અશાંતિના સમયમાં મધ્યકાલીન સંતો અને આધુનિક રહસ્યવાદી કવિઓની વાણી મન પર ચંદન જેવો લેપ કરે છે. જ્યારે આપણે નરસિંહનું “જાગીને જોઉં તો જગત દીસે નહીં” કે મકરંદ દવેના આધ્યાત્મિક પદો વાંચીએ છીએ, ત્યારે આપણને સમજાય છે કે જીવન માત્ર પૈસા કમાવવા કે ભૌતિક સુખો મેળવવા પૂરતું સીમિત નથી. આપણું અસ્તિત્વ આનાથી ઘણું મોટું અને દિવ્ય છે.
વળી, આજના સમયમાં વિજ્ઞાન અને ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ પણ એ સ્વીકારી રહ્યું છે કે બ્રહ્માંડમાં કશું જ અલગ નથી, બધું જ એનર્જી (ઉર્જા) ના સ્તરે એકબીજા સાથે ગૂંથાયેલું છે. આ વૈજ્ઞાનિક સત્યને આપણા રહસ્યવાદી કવિઓએ સદીઓ પહેલાં પોતાની કાવ્યવાણીમાં “અદ્વૈત” તરીકે જાહેર કરી દીધું હતું. તેથી, ગુજરાતી રહસ્યવાદી સાહિત્ય માત્ર ધાર્મિક લોકો માટે જ નહીં, પણ આજના બુદ્ધિજીવી અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ધરાવતા યુવાનો માટે પણ એટલું જ પ્રાસંગિક અને દિશાસૂચક છે.
સારાંશરૂપે કહી શકાય કે ગુજરાતી ભાષામાં રહસ્યવાદ એ કોઈ સાહિત્યિક ફેશન કે વાદ નથી, પણ તે આ ભૂમિની તાસીર છે. ગુજરાતની ધરતી પર નરસિંહ, મીરાં, દયારામ, અખો, ગંગાસતી અને મકરંદ દવે જેવા સમર્થ આધ્યાત્મિક સંતોએ પગલાં પાડ્યા છે, જેમના અનુભવની સચ્ચાઈ તેમના શબ્દોમાં ઊતરી આવી છે. આ સાહિત્ય આપણને બહારની દોડધામમાંથી અટકાવીને ક્ષણભર માટે ભીતરની અસીમ શાંતિમાં ડૂબકી લગાવવાની તક આપે છે. તે આપણને શીખવે છે કે પરમ સત્ય કોઈ આકાશમાં નથી છુપાયું, પણ તે આપણી જ ભીતર ધબકે છે, બસ જરૂર છે આંતરિક ચક્ષુ ખોલીને તેને જોવાની. આ જ કારણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં રહસ્યવાદનો આ પ્રવાહ સનાતન છે, જે સદીઓથી વહેતો રહ્યો છે અને ભવિષ્યમાં પણ માનવ ચેતનાને આલોકિત કરતો રહેશે.