પહેલી ધારની વાત – નારન બારૈયા: ગાંધીના ગુજરાતની અજબ-ગજબની કહાની: ‘ડ્રાય સ્ટેટ’માં વરતેજનો લઠ્ઠાકાંડ અને સવાલોની વણઝાર : શું કહે છે દારૂના એડવોકેટ હિતેશ ઠક્કર અને પત્રકાર જગદીશ મહેતા?

ગાંધીના ગુજરાતની અજબ-ગજબની કહાની: ‘ડ્રાય સ્ટેટ’માં વરતેજનું લઠ્ઠાકાંડ અને સવાલોની વણઝાર
​લેખક: નારન બારૈયા
​ગુજરાત, એટલે કે ગાંધીજીનું ગુજરાત. જ્યાં દારૂબંધી એક એવી પરંપરા છે જેનું પાલન કદાચ આપણા બંધારણના કાયદાઓ કરતા પણ વધુ ચુસ્તપણે થતું હોય તેવું દેખાડવાનો આપણે પ્રયાસ કરીએ છીએ. પણ અસલિયત? અસલિયત એ છે કે જ્યારે પણ સમાચારમાં ‘લઠ્ઠાકાંડ’ શબ્દ ચમકે, ત્યારે સમજી લેવું કે ‘ગાંધીનું ગુજરાત’ ફરી એકવાર દારૂબંધીના નામે ‘ઝેરી કેમિકલ’ની ફેક્ટરી બનીને ઉભું છે. તાજેતરમાં ભાવનગરના વરતેજ પોલીસ સ્ટેશનથી માત્ર એકાદ કિલોમીટરના અંતરે એક ફેક્ટરી પકડાઈ, જ્યાં દારૂ બનાવવાની કળા અને કૌશલ્યને એવી રીતે અંજામ આપવામાં આવતો હતો કે જાણીને લાગે કે ભાઈ, આટલી મહેનત જો શિક્ષણ કે વિજ્ઞાનમાં કરી હોત તો કદાચ આપણે મંગળ પર પહેલી ચા પીવા પહોંચી ગયા હોત!
​પોલીસ સ્ટેશનની બાજુમાં ‘કેમિસ્ટ્રી લેબ’!
​કલ્પના કરો, પોલીસ સ્ટેશન એ એવી જગ્યા છે જ્યાં ગુનેગારો ડરતા હોય છે. પણ આ કિસ્સામાં તો લાગે છે કે પોલીસ સ્ટેશન પોતે જ એક ‘લેન્ડમાર્ક’ બની ગયું છે. વરતેજ પોલીસ સ્ટેશનની આટલી નજીક ‘રોયલ સ્ટેગ’ જેવી બ્રાન્ડની ડુપ્લીકેટ બોટલો અને તેમાંથી નીકળતું ઝેરી કેમિકલ… આ કોઈ સામાન્ય ગુનો નથી, આ તો એક પ્રકારનું ‘ઇનોવેશન’ છે. આ જોઈને પ્રશ્ન થાય કે શું પોલીસ સ્ટેશનમાં સીસીટીવી કેમિકલની સુગંધ પારખવા માટે નથી લાગ્યા કે પછી ખાખી વર્દીનો રંગ એટલો ઘાટો છે કે તેની પાછળ આટલી મોટી ફેક્ટરી દેખાઈ જ નહીં?
​હિતેશ કાકાનો ‘કડવો’ અને ‘સત્ય’ પક્ષ
​ગુજરાતમાં દારૂબંધી હટાવવાના કેમ્પેન ચલાવતા હિતેશ કાકા (હિતેશ ઠક્કર) કહે છે તેમ, આ ઘટના માત્ર એક મૃત્યુ નથી, પણ એક ‘સિસ્ટમ’ની નિષ્ફળતા છે. હિતેશ કાકાનો તર્ક બહુ સીધો અને સ્પષ્ટ છે: “તમે દારૂ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, પણ પીનારાઓની તરસ પર તો પ્રતિબંધ નથી મૂક્યો.” હિતેશ કાકાનું માનવું છે કે દારૂબંધીને કારણે બજારમાં જે ‘અસલી’ માલ મળવો જોઈએ તે ગાયબ થઈ ગયો છે અને તેની જગ્યાએ ‘ઝેરી’ કેમિકલ મિશ્રિત પ્રવાહી આવી ગયું છે.
​તેઓ કટાક્ષમાં કહે છે કે, “રાજસ્થાન કે મહારાષ્ટ્રમાં લોકો શુદ્ધ દારૂ પીવે છે, ત્યાં કોઈ લઠ્ઠાકાંડ નથી થતા. પણ ગુજરાતમાં દારૂબંધીને લીધે લોકો ‘સ્લો પોઈઝન’ (ધીમું ઝેર) પીવા મજબૂર છે.” કાકાની વાતમાં વજૂદ છે. જ્યારે તમે કોઈ વસ્તુને કાયદેસર રીતે મળવા ન દો, ત્યારે ગેરકાયદેસર રીતે તે ઝેર બનીને જ આવશે. આપણે ગાંધીજીની આદર્શવાદી વાતો તો કરીએ છીએ, પણ તેમની ‘સત્ય’ની વાત ક્યાં ગઈ? જો દારૂબંધી માત્ર કાગળ પર છે અને ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર ઝેરી કેમિકલ છે, તો આ કેવો આદર્શ?
​પત્રકાર જગદીશ મહેતાનું ગંભીર વિશ્લેષણ
​બીજી તરફ, પત્રકાર જગદીશ મહેતા જેવા લોકોનું માનવું છે કે આ માત્ર વ્યસનની વાત નથી, આ ‘ગુનાહિત બેદરકારી’ છે. તેમના રિપોર્ટિંગ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પોલીસ અને બૂટલેગરોનું નેટવર્ક એટલું મજબૂત છે કે તેને તોડવું મુશ્કેલ છે. ભાવનગરની આ ઘટનામાં જ્યારે નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા, ત્યારે સવાલ એ ઊભો થાય છે કે આ ઝેરી પ્રવાહીના ઉત્પાદકોને કોનું ‘પ્રોટેક્શન’ હતું?
​જગદીશ મહેતા જેવા પત્રકારો સતત એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે સિસ્ટમમાં બેઠેલા કેટલાક લોકો જ આ ધંધાને પાલન-પોષણ આપે છે. પોલીસ સ્ટેશનની એકાદ કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં ફેક્ટરી ચાલે અને પોલીસને ખબર ન હોય, એ વાત પચાવવી મુશ્કેલ છે. મહેતાનું કહેવું છે કે, આપણે ત્યાં દારૂબંધીનો અમલ કરતાં ‘હપ્તાખારી’નો અમલ વધુ ઝડપથી થાય છે.
​બદનામ કોણ?
​આ આખી પ્રક્રિયામાં બદનામ કોણ થાય છે? લશ્કરના જવાનો (જેમનું નામ વાપરીને ડુપ્લીકેટ દારૂ વેચાય છે), પોલીસ (જેની નિષ્ક્રિયતા પર સવાલ ઉઠે છે), અને સામાન્ય જનતા (જેઓ જીવ ગુમાવે છે). હિતેશ કાકાએ સાચું જ કહ્યું છે કે આ દારૂબંધીના નામે આખું ગુજરાત બદનામ થઈ રહ્યું છે. આપણે ગિફ્ટ સિટીમાં દારૂની છૂટ આપીએ છીએ, કારણ કે ત્યાંથી ‘આર્થિક વિકાસ’ થાય છે. તો શું ગરીબ મજૂરની કિડની અને તેની જિંદગીની કોઈ કિંમત નથી? શું તે અમીર નથી એટલે તેણે ઝેર જ પીવું પડશે?
​નિષ્કર્ષ: હવે તો જાગો!
​આ લઠ્ઠાકાંડ કોઈ પહેલીવાર નથી બન્યો અને જો આપણે માત્ર ‘શો-બાજી’ કરતા રહીશું તો છેલ્લીવાર પણ નહીં હોય. ભાવનગરની આ ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું છે કે ‘ડ્રાય સ્ટેટ’ હોવાનો દાવો કરવો સહેલો છે, પણ તેને ટકાવી રાખવા માટે જે નૈતિકતા અને ઈમાનદારી જોઈએ, તે કદાચ આપણે ખોઈ બેઠા છીએ.
​હિતેશ કાકાના શબ્દોમાં કહીએ તો, “મુખવટો ઉતારીને માણસ બનો.” દારૂબંધીના દંભ કરતા, મજબૂત કાયદાકીય નિયમન અને શુદ્ધતાની ખાતરી વધુ મહત્ત્વની છે. જ્યાં સુધી આપણે વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર નહીં કરીએ, ત્યાં સુધી આ લઠ્ઠાકાંડના ‘ઝેરી’ આંકડાઓ વધતા જ રહેશે. પોલીસ સ્ટેશનની નજીક ફેક્ટરીઓ પકડાશે, પણ નિર્દોષોના પરિવારના ચૂલા તો હોલવાઈ જ ગયા હશે ને?
​ગુજરાતને દારૂબંધી જોઈએ છે કે દારૂબંધીના નામે ચાલતી ‘ઝેરી કેમિકલ ફેક્ટરીઓ’? આ સવાલનો જવાબ સરકારે અને આપણે સૌએ શોધવાનો છે, કોઈના મૃત્યુ પછી નહીં, પણ જીવતા રહેવા માટે!
​(આ લેખ વરતેજની ઘટનાના સંદર્ભમાં હિતેશ ઠક્કર અને પત્રકાર જગદીશ મહેતાના વિવિધ મંચો પર વ્યક્ત થયેલા વિચારો પર આધારિત એક વિશ્લેષણાત્મક અભિગમ છે.)